Sahih Al-Bukhari, hadithi 1

Hadithi hii ndiyo inayofungua Sahih Al-Bukhari na wanazuoni wengi wanaiona kuwa mojawapo ya kauli pana zaidi na za msingi zaidi katika mafundisho yote ya Kiislamu. Neno niyya (nia) linahusu azma ya moyo inayoelekezwa kwenye tendo la ibada au tendo lolote. Kifungu innamal a'malu bin-niyyat kinatumia kiungo innama ambacho katika sarufi ya Kiarabu hufunga maana — hakisemi tu kwamba matendo yanaambatana na nia, bali kwamba matendo yanakuwepo na kuwa na thamani kwa sababu ya nia tu.

Bila nia sahihi na ya kweli, tendo linaweza kufanyika kimwili lakini halina uzito wa kiroho mbele ya Allah. Kifungu cha pili, wa innama likulli imri'in ma nawa, kinaifanya kanuni hii kuwa binafsi zaidi — kila mtu anawajibika kwa usahihi na kwa kile alichokinuia yeye binafsi tu, si kwa kile wengine walichomdhania wala kinachoweza kudhaniwa kutokana na sura ya nje.

Kisha Mtume ﷺ aliieleza kanuni hii kwa mfano halisi wa hijra (kuhama), tendo lililoitambulisha jamii ya Waislamu wa mwanzo. Mfano huu unaonyesha kina cha kanuni: watu wawili wanaweza kufanya tendo lile lile la nje — kuondoka Makka kwenda Madina — lakini ikiwa mmoja anafanya hivyo kwa ajili ya Allah na Mtume Wake tu huku mwingine akifanya hivyo kupata mali au kumuoa mwanamke fulani, malipo yao ni tofauti kabisa.

Hijra ilichaguliwa kama mfano hasa kwa sababu ilikuwa tendo kubwa zaidi la kujitolea na ibada walilolijua Waislamu wa mwanzo. Kwa hiyo hadithi hii inathibitisha kwamba Uislamu si dini ya maumbo na taratibu tu bali ni dini ya moyo. Ikhlasi ndiyo roho ya kila tendo. Hadithi pia inafundisha kanuni ya Kiislamu kwamba nia halali za kidunia si lazima zibatilishe tendo, lakini hupunguza au kuondoa malipo ya kiroho ambayo yangepatikana.

Hadithi hii ilisimuliwa katika muktadha wa hijra kutoka Makka kwenda Madina, tukio lililoitambulisha historia ya mwanzo ya Kiislamu. Baada ya miaka ya mateso Makka, Waislamu waliamrishwa kuhamia Madina mwaka 622 BK, tukio kubwa kiasi kwamba kalenda ya Kiislamu yenyewe inahesabiwa kuanzia hapo. Habari zilipoifikia jamii, kulikuwa na watu waliohama si kwa ajili ya Allah peke Yake bali kwa sababu za kidunia — simulizi moja maarufu inamtaja mtu aliyehamia Madina ili amuoe mwanamke aliyejulikana kama Ummu Qays, kiasi kwamba akapewa jina la utani 'Muhajir Ummu Qays' (aliyehama kwa ajili ya Ummu Qays).

Hadithi hii, iliyosimuliwa na Umar bin Al-Khattab (RA) aliyeisikia moja kwa moja kutoka kwa Mtume ﷺ, ilikuwa jibu la moja kwa moja kwa hatari ya kiroho ya kufanya tendo kubwa zaidi la zama hizo kwa nia duni.

Uamuzi wa Imamu Al-Bukhari kuiweka hadithi hii kuwa ya kwanza kabisa katika Sahih yake ulikuwa uchaguzi wa kiuhariri wa makusudi na wenye kina. Wanazuoni wameeleza kwamba Al-Bukhari kwa hili anamwashiria kila msomaji na mwanafunzi: kabla hujaendelea zaidi kujifunza dini hii, itakase nia yako ya kufanya hivyo. Mpangilio huu ni kanuni ya mlangoni — ukumbusho kwamba elimu yenyewe ni ibada na lazima itafutwe kwa nia sahihi. Inasemekana Al-Bukhari alisema alianza mkusanyiko wake na hadithi hii kwa sababu kila kazi ya kielimu, kila tendo la kujifunza, na kila tendo lililoandikwa humo lazima lipimwe kwa jicho la nia.

Ibn Hajar Al-Asqalani katika maelezo yake makubwa Fath al-Bari anatoa mjadala mpana kuhusu hadithi hii ya ufunguzi, akieleza kwamba wanazuoni waliihesabu miongoni mwa misingi mikuu (qawa'id) ya Uislamu. Ananukuu msimamo wa Imamu Ash-Shafi'i, aliyetangaza kwa umaarufu kwamba hadithi hii moja ni theluthi ya elimu yote ya dini, kwa sababu shughuli za binadamu ni za moyo, ulimi au viungo — na hadithi hii inaongoza dhima ya moyo katika zote. Ibn Hajar pia anajadili kwa urefu kwa nini Imamu Al-Bukhari alimchagua Yahya bin Said Al-Ansari kama njia pekee ambayo hadithi hii ilipokewa kupitia kwake kutoka kwa Muhammad bin Ibrahim At-Taymi, akieleza kwamba hadithi hii ilielezwa kwa umaarufu kuwa gharib (ya mpokezi mmoja) kwa sababu ilipita kwa mpokezi mmoja tu katika ngazi fulani za isnadi yake, jambo linalofanya uamuzi wa Al-Bukhari kuiweka kwanza kuwa wa kushangaza zaidi kama tendo la ujasiri wa kielimu na mafundisho ya makusudi.

Mwanazuoni mkubwa wa Kihanbali Ibn Rajab Al-Hanbali aliandika kitabu kizima kuhusu hadithi hii katika Jami' al-'Ulum wal-Hikam, ambamo anachambua muundo wa sehemu mbili wa hadithi na kueleza tofauti kati ya kifungu cha kwanza (kinachohusu usahihi wa matendo) na kifungu cha pili (kinachohusu malipo ya matendo). Anasema kwamba kifungu cha kwanza kinahusu kama tendo linahesabika kabisa mbele ya Allah — tendo la ibada linalofanywa bila nia yoyote ya ibada, kama kunawa uso kwa usafi tu badala ya udhu, halihesabiki kuwa udhu. Kisha kifungu cha pili kinafundisha kwamba miongoni mwa matendo yanayohesabika, kiwango cha malipo kinalingana na ubora na ikhlasi ya nia ya mtu.

Muislamu anayetaka kuitekeleza hadithi hii leo anapaswa kuanza na mazoea ya kuweka nia kwa makusudi kabla ya kila ibada. Kabla ya kila moja ya swala tano za kila siku, chukua muda — hata sekunde chache — kujithibitishia akilini mwako na mbele ya Allah kwa nini unaiswali swala hii: si kwa mazoea, si kwa wajibu wa kijamii, si ili uonekane, bali kama tendo la kujisalimisha kwa Muumba wako tu. Mazoea haya ya nia ya akilini yamethibitika katika fiqhi ya Kiislamu, na hata kwa matendo ambayo wanazuoni wa fiqhi hawalazimishi nia ya kutamka, tendo la makusudi la kunuia kwa ajili ya Allah hubadilisha ubora wa ibada kutoka utekelezaji wa kimashine kuwa mazungumzo hai na Allah.

Kwa muda, kufanya hivi kabla ya kila swala, kila saumu, kila sadaka na kila tendo la kutafuta elimu kutaufunza moyo kutafuta ikhlasi kama mwelekeo wake wa kawaida.

Zaidi ya ibada, hadithi hii pia ina athari kubwa kwa maisha ya kila siku. Muislamu anayeyaelewa mafundisho haya anaweza kugeuza shughuli za kawaida kuwa ibada kwa kuirekebisha nia yake. Kufanya kazi kuihudumia familia kwa nia ya kutimiza wajibu wa kidini, kula kwa afya kwa nia ya kuutunza mwili kama amana kutoka kwa Allah, au hata kulala kwa nia ya kupumzika ili kupata nguvu za ibada — yote haya huwa ibada yanapofanywa kwa nia sahihi.

Kwa vitendo, mtu anaweza kujenga mazoea ya 'ukaguzi wa nia' mfupi kila asubuhi: jiulize, nitafanya nini leo, na kwa nini? Kufanya upya nia yako ya kumridhisha Allah na kuinufaisha jamii yako kabla ya kutoka nyumbani kila siku ni mazoea rahisi lakini yenye kubadilisha ambayo hadithi hii ya msingi inatuita kwayo moja kwa moja.

Hadithi hii inafunua uwezo wa ajabu wa Mtume ﷺ wa kuyafupisha mambo tata zaidi ya kiimani katika sentensi moja fupi isiyosahaulika. Mtume ﷺ hakuwa kimsingi mwanafalsafa aliyejenga hoja ndefu, wala mwanasheria aliyeorodhesha kanuni. Alikuwa mwalimu wa nafsi ya binadamu, na katika hadithi hii anaonyesha kipaji chake cha kufikia mzizi kabisa wa jambo: maisha ya ndani huamua thamani ya maisha ya nje. Uchaguzi wake wa hijra — tendo lenye hisia nzito zaidi katika uzoefu wa jamii yake — kama mfano wa kueleza unaonyesha busara yake ya kina ya kichungaji. Alijua kwamba kanuni za kinadharia lazima zijikite katika uhalisia wa maisha ili kubadilisha mioyo, na kwa kutumia mfano ambao kila mmoja wa maswahaba wake alikuwa ameupitia binafsi, aliifanya kanuni hiyo isisahaulike.

Umar bin Al-Khattab (RA) alikuwa Khalifa wa pili wa Uislamu na mmoja wa watu mashuhuri zaidi katika jamii ya Waislamu wa mwanzo. Alijulikana kama Al-Faruq — anayepambanua kati ya haki na batili — Umar alikuwa mtu mwenye nguvu za ajabu binafsi, uadilifu na ikhlasi ya kiroho. Alisilimu baada ya awali kuwa mmoja wa maadui wakali zaidi wa Uislamu, na kusilimu kwake kulikuwa na athari kubwa kiasi kwamba Waislamu, waliokuwa wakiswali kwa siri, kwa mara ya kwanza walithubutu kuswali hadharani katika Haram.

Tabia yake ya moja kwa moja isiyo na mapatano ilimfanya kuwa msimulizi bora wa hadithi kuhusu uhalisia wa ndani wa matendo, kwa kuwa Umar alikuwa mtu aliyechukia unafiki wa kiroho na aliyetaka mwenendo wa nje wa mtu ulingane na hali ya moyo wake. Ukweli kwamba yeye peke yake ndiye aliyeisimulia hadithi hii katika vizazi vya mwanzo unaipa hadhi ya kipekee na mamlaka maalum — ushuhuda wa Umar juu ya mafundisho kuhusu ikhlasi una uzito maalum hasa kwa sababu tabia yake mwenyewe ilitambulishwa na sifa hiyo.

Leo Mtume wa Allah ﷺ alisema maneno ninayohisi yatadumu kuliko sisi sote. Tulikuwa tumekusanyika — sikumbuki sasa kama ilikuwa baada ya Alfajiri au jioni — akasema: 'Innamal a'malu bin-niyyat.' Hakika matendo ni kwa nia. Nilihisi maneno hayo yakitua kifuani mwangu kama jiwe lililoangushwa katika maji yaliyotulia, yakienea mawimbi. Mara moja nikamfikiria yule mtu wanayemwita Muhajir Ummu Qays, aliyeondoka Makka na kutembea njia ile ile tuliyoitembea sote, akavumilia joto lile lile na hofu ile ile, na bado hijra yake haikuhesabika chochote katika mizani ya Allah kwa sababu moyo wake ulikuwa mahali pengine.

Ukweli wa kutisha ulioje. Niliondoka katika kikao hicho nikiwa nimeazimia kuichunguza kila swala, kila saumu, kila tendo — kulileta kwenye mwanga wa nia na kuuliza: je, ninafanya hili kwa ajili ya Allah, au ninalifanya ili nionekane, nisifiwe, nipate kitu katika dunia hii? Ee Allah, zitakase nia zangu. Njia ya kuelekea Kwako ni moja kwa sisi sote. Moyo peke yake ndio unaoleta tofauti. (Simulizi ya kubuni inayotokana na hadithi sahihi)

Saikolojia ya kisasa inatoa msaada wa kushangaza kwa ufahamu mkuu wa hadithi hii. Utafiti katika saikolojia ya motisha, hasa tafiti kuhusu motisha ya ndani dhidi ya ya nje zilizofanywa na Edward Deci na Richard Ryan katika Nadharia yao ya Kujiamulia (Self-Determination Theory), unaonyesha mara kwa mara kwamba matendo yanayofanywa kwa sababu za ndani — yaani sababu zinazotoka ndani ya nafsi, kwa thamani yake yenyewe badala ya malipo ya nje — huleta ustawi mkubwa zaidi, uvumilivu na uthabiti wa kimaadili kuliko matendo yanayofanywa kwa ajili ya kukubalika na wengine au faida ya kimali.

Muislamu anayeswali, kufunga au kutoa sadaka ili kumridhisha Allah tu (motisha kuu ya ndani) anajihusisha, kwa mtazamo wa kisaikolojia, na aina yenye afya zaidi ya motisha. Zaidi ya hayo, utafiti juu ya uthabiti wa kifikra unaonyesha kwamba maadili anayoyatamka mtu na motisha zake halisi zinapolingana — kama hadithi hii inavyodai — hupata viwango vya chini vya mgongano wa kifikra, uadilifu mkubwa wa kisaikolojia na kuridhika zaidi na maisha.

Wanazuoni wa kale walijadiliana ni nini hasa kifungu cha kwanza cha hadithi hii kinakanusha. Kwa wanazuoni wengi (jamhur), ibada iliyokusudiwa haisihi bila nia — nia ni sharti (shart) la usahihi wake. Wanazuoni wa Kihanafi, kama walivyoeleza Ibn Al-Humam na wengine, walikadiria katika baadhi ya milango maana ya "malipo ya matendo", hivyo hawakulazimisha nia katika njia za ibada kama udhu, ingawa waliilazimisha katika ibada zenyewe. Madhehebu ya Maliki, kama alivyoieleza Ibn Rushd, yanatofautisha kati ya matendo ambayo nia lazima iambatane nayo tangu mwanzo kabisa (kama swala) na matendo ambayo nia ya mwanzo inatosha hata kama mtu ataghafilika baadaye (kama saumu).

Ash-Shafi'i na Ahmad wanakubaliana juu ya ulazima wa nia, na wafuasi wao wanatofautiana kuhusu kupendeza kwa kutamka nia kabla ya kuanza tendo. Tofauti hizi zina matokeo ya vitendo katika fiqhi — kwa mfano, kama udhu uliofanywa kwa ajili ya kujipoza tu katika hali ya joto unahesabika kuwa twahara sahihi kwa ajili ya swala.

Umekuwa ukijitolea kila Ijumaa katika kituo cha Kiislamu cha mtaani kwenu, ukigawa chakula kwa wenye mahitaji, na umepata kutambuliwa hadharani na sifa nyingi kutoka kwa jamii. Siku moja, unapokaribia kuondoka nyumbani kwenda zamu yako ya kujitolea ya kila wiki, unasimama na kuuchunguza moyo wako kwa uaminifu — na unatambua kwamba sehemu kubwa ya motisha yako ni shukrani na hadhi ya kijamii unazopata, badala ya kutafuta radhi za Allah tu. Bado unataka kusaidia, na watu kweli wanaihitaji huduma hiyo. Ukitafakari hadithi hii, ungechukua hatua gani mahususi kuitakasa nia yako kabla ya kwenda, na ungeubadilishaje mtazamo wako kuhusu tendo hili endelevu la sadaka ili msingi wake ujikite imara zaidi katika ikhlasi?